« Smoke On The Water » is op vele vlakken een legende. Niet alleen is het een van de meest gespeelde riffs door gitaristen wereldwijd, ook de manier waarop het nummer tot stand kwam, is ronduit ongelooflijk. Op het menu: een onvrijwillige brand, een link met Beethoven, een band die uit verschillende studio’s werd gezet en een opname onder tijdsdruk. Tijd om ons onder te dompelen in een van de gekste verhalen uit de rock.
De legende rond het nummer
Het ontstaan van « Smoke On The Water » is een waar mythisch verhaal waarin werkelijkheid en fictie – al dan niet opzettelijk – door elkaar lopen, waardoor het moeilijk is geworden het ene van het andere te scheiden. Zeker is dat op 3 december 1971 Deep Purple zich zou installeren in het Casino van Montreux, Zwitserland, om daar met een mobiele studio hun nieuwe album Machine Head op te nemen. Maar de volgende dag, tijdens een concert van Frank Zappa & The Mothers of Invention in dezelfde zaal, vuurde een fan een lichtpistool af in de zaal, waardoor het plafond in brand vloog en een brand ontstond die het hele gebouw verwoestte. Deep Purple, zonder studio, verhuisde dan naar het Pavillon, een kleine zaal in het stadscentrum. Hun volume was er echter te hoog en ze konden er slechts één jam opnemen voordat ze alweer moesten vertrekken. Het album werd uiteindelijk opgenomen in het Grand Hôtel. Vanaf dat moment wordt het verhaal troebeler. Op de laatste opnamedag zou manager Martin Birch hebben gemeld dat het album nog zeven minuten muziek tekortkwam. Deep Purple zou toen de jam van de Pavillon hebben teruggeluisterd, die voornamelijk draaide rond de beroemde riff van Ritchie Blackmore. Daaruit zouden ze het nummer hebben geschreven en in één dag opgenomen, met bassist Roger Glover die voorstelde om te schrijven over de brand. De titel « Smoke On The Water » zou hem zelfs spontaan zijn ingevallen, midden in de nacht.
De vermeende oorsprong van de riff
Maar daar stopt het niet! Ook de oorsprong van de riff zelf is omgeven door mysterie en uiteenlopende verklaringen. De bekendste – en misschien wel de meest extravagante – komt van Ritchie Blackmore zelf. Hij beweerde dat het idee kwam toen hij terugdacht aan de opening van Beethovens Vijfde Symfonie: door de twee reeksen van vier noten achterstevoren te spelen en de melodie licht aan te passen, zou je uitkomen bij de riff van « Smoke On The Water »! Volgens hem zou de riff dus een interpretatie van Beethoven zijn! Maar wie dit echt omdraait, merkt dat het noch ritmisch, noch melodisch met de gitaarlijn overeenkomt!
Een waarschijnlijkere oorsprong
In een ander interview vertelde Ritchie Blackmore dat hij, jaren vóór de opname van Machine Head, diep onder de indruk was geraakt van een gitaristenvriend die veel in kwarten schreef – een harmonisch concept dat hij nog nooit eerder had gehoord. Deze verklaring klinkt al veel plausibeler dan een hypothetische Beethoven-interpretatie! Maar er is nog een andere hypothese: de riff lijkt sterk op die van het bossa-nova-nummer « Maria Quiet » van Astrud Gilberto – zowel melodisch als ritmisch en zelfs qua toonsoort. Dat nummer verscheen vijf jaar vóór « Smoke On The Water » en het zou dus heel goed kunnen dat Ritchie Blackmore, bewust of onbewust, een bossa-nova-melodie hergebruikte in een hardrockcontext… Hoe dan ook, wat de oorsprong ook is: deze riff blijft een klassieker van onmiskenbaar belang in de rockgeschiedenis.
Aan de slag!
Op het eerste gezicht lijkt de riff vrij eenvoudig, maar hij wordt te vaak verkeerd gespeeld. Vingerzetting, sound en timing – de drie essentiële elementen om hem goed te laten klinken – zijn vaak niet precies genoeg.
De riff is opgebouwd uit double stops in kwartintervallen, afkomstig uit de G mineur pentatonische toonladder, met uitzondering van die in de zesde positie in maat 2. En laten we meteen de grootste misvatting uit de wereld helpen: nee, de riff wordt niet op open snaren gespeeld! We spelen D en G op de vijfde positie van de A- en D-snaar! Hoewel de noten hetzelfde zijn, is het timbre tussen beide versies anders.
Ritmisch gezien is de plaatsing een spel tussen tellen en tegenaccenten. Zo vallen de kwarten op de tellen in maat 1 en in de tegenaccenten in maat 2. Juist deze variatie vraagt om grote precisie, want de syncopen geven de groove. In maat 3 en 4 keren we terug naar plaatsing op de tellen, om af te sluiten op de tegenaccenten.
Wat de sound betreft: Ritchie Blackmore speelde de riff met duim en wijsvinger, en niet met een plectrum. Deze vaak onbekende subtiliteit zorgt voor een ander soort aanslag (vingers knijpen de snaren, een plectrum strijkt erover) maar ook voor meer simultaniteit. De double stops klinken zo veel strakker samen dan met een plectrum, dat altijd een fractie arpegeert.
Qua materiaal nam Ritchie Blackmore deze riff op met een Stratocaster aangesloten op een Vox AC30-versterker. Hoewel hij bekendstond als een Marshall-liefhebber, gebruikte hij die vooral live. Bovendien liet Ritchie zijn Marshalls aanpassen om ze meer als zijn Vox te laten klinken.
